Rodzaje, formy i strony dialogu społecznego

Dialog społeczny może mieć charakter zinstytucjonalizowany (sformalizowany) lub nie.

W dialogu zinstytucjonalizowanym negocjacje zbiorowe są prowadzone przez specjalnie powołane do tego celu instytucje, rady, czy komisje, działające na podstawie aktów prawnych lub przyjętych porozumień. Udział w pracach takich instytucji jest ograniczony do kilku najbardziej reprezentatywnych organizacji związkowych i pracodawców, które są w stanie realnie wpływać na zachowania swoich członków, tak aby mogły ich skłonić do zastosowania się do ustaleń ciała trójstronnego.

Pozainstytucjonalny dialog realizowany może być poprzez zawieranie układów zbiorowych pracy oraz konsultacje i opiniowanie, będące realizacją uprawnień organizacji partnerów społecznych wynikających z ustawodawstwa ich dotyczącego. W formach nieinstytucjonalnych możliwe jest tworzenie dialogu obywatelskiego z udziałem organizacji pozarządowych.

Często praktykowaną formą dialogu niesformalizowanego - zwłaszcza w razie zagrożenia konfliktami społecznymi - należą kontakty prowadzone doraźnie. Określany jest jako incydentalny dialog (ad hoc). Ma on miejsce poza kontaktami zinstytucjonalizowanymi.
Dialog społeczny może być metodą wzajemnych kontaktów między partnerami dialogu na różnych poziomach (szczeblach).

Wyróżnia się kilka poziomów dialogu:

• Dialog międzynarodowy – zinstytucjonalizowany dialog społeczny prowadzony przez międzynarodowe organizacje pracodawców i pracobiorców oraz ich stowarzyszenia o różnorodnym charakterze; w przypadku Unii Europejskiej to także dialog między ściśle określonymi instytucjami europejskimi (Komisją, Parlamentem, Radą Unii i Komitetem Społeczno-Ekonomicznym) a europejskimi strukturami reprezentującymi związki zawodowe i pracodawców (UNICE, ETUC, CEEP). (więcej: Europejskie instytucje dialogu społecznego);
• Dialog krajowy – prowadzony w danym państwie na szczeblu centralnym, najczęściej poprzez instytucje dialogu, takie jak rady społeczno-gospodarcze (w Polsce: Trójstronna Komisja ds. Społeczno-Gospodarczych);
• Dialog branżowy – dotyczący zagadnień określonego sektora gospodarki narodowej, prowadzony za pośrednictwem instytucji sformalizowanych w różnym stopniu (w UE: komitety sektorowe, w Polsce: Trójstronne zespoły branżowe; Instytucje dialogu dwustronnego);
• Dialog regionalny – prowadzony na obszarze określonego regionu lub innej jednostki, dotyczący problemów danego obszaru (w Polsce: Wojewódzkie komisje dialogu społecznego);
• Dialog lokalny – bezpośrednie kontakty pracodawców z reprezentantami zakładowych organizacji związkowych, bez uczestnictwa przedstawicieli administracji państwowej.

Dialog społeczny może mieć różne charaktery:

• Dialog dwustronny, zwany też bilateralnym, jest najczęściej prowadzony przez partnerów społecznych (związki zawodowe i organizacje pracodawców). Jeśli odbywa się bez udziału przedstawicieli strony rządowej, określany jest mianem dialogu autonomicznego. Dialog dwustronny nie koliduje z negocjacjami trójstronnymi. Ale w obszarze dialogu społecznego istnieją sfery, w których główną rolę odgrywają partnerzy społeczni, np. negocjowanie układów zbiorowych pracy.
• Dialog trójstronny rozgrywa się między partnerami społecznymi i rządem. Udział władz w relacjach trójstronnych nie musi być jednakowy. Mogą one uczestniczyć w nich bezpośrednio lub tylko pośrednio, wykorzystując wyniki autonomicznych ustaleń i rekomendacje uczestników tego procesu.
• Dialog wielostronny ma miejsce wtedy, kiedy oprócz trzech stron: rządowej, związkowej i pracodawczej w dyskusji biorą udział przedstawiciele samorządu terytorialnego lub reprezentanci organizacji o charakterze korporacyjnym, np. izb zawodowych i gospodarczych. Najczęściej zdarza się to w dialogu branżowym, kiedy istotne dla rozwiązywanych problemów poszczególnych sektorów może być stanowisko, czy opinia organizacji zawodowych i gospodarczych. Z kolei w dialogu społecznym prowadzonym na szczeblu regionalnym głównym partnerem, oprócz terenowych reprezentacji związkowych, pracodawców i administracji państwowej, jest samorząd terytorialny.

Strony dialogu, zazwyczaj w dialogu społecznym biorą udział trzy strony:

• związkowa, reprezentująca interesy pracowników, zrzeszonych w organizacjach działających na wszystkich poziomach dialogu społecznego (więcej związki zawodowe);
• pracodawcza, reprezentująca interesy pracodawców, zrzeszonych w organizacjach działających na wszystkich poziomach dialogu społecznego;
• rządowa, reprezentująca interesy państwa, składająca się z przedstawicieli władzy wykonawczej.

Strona związkowa i pracodawcza występujące razem określane są jako strona społeczna, a zatem związki zawodowe i organizacje pracodawców nazywane są partnerami społecznymi. Przedstawiciele strony rządowej uczestniczą w dialogu społecznym na różnych poziomach - centralnym, wojewódzkim, branżowym. Dialog z ich udziałem może przybierać różne formy - odbywać się za pośrednictwem specjalnie powołanych w tym celu instytucji lub bez ich pomocy. Rząd czuwa również nad wdrożeniem rezultatów rokowań i przestrzeganiem wzajemnych zobowiązań pracodawców i pracowników. Wreszcie, jako inicjator i organizator dialogu społecznego, strona rządowa pełni również pewne funkcje usługowe, związane z rokowaniami zbiorowymi, które obejmują informację, badania i analizy, arbitraż, mediację i koncyliację, doradztwo oraz szkolenie.

Wiodącą rolę w prowadzeniu, koordynacji i promocji dialogu społecznego odgrywa Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej. W jego ramach obowiązki z tym związane realizuje Departament Partnerstwa Społecznego, Biuro Instytucji Dialogu Społecznego oraz Centrum Partnerstwa Społecznego „Dialog”. (http://www.cpsdialog.pl/)

W dialog społeczny zaangażowani są także inni przedstawiciele rządu, m. in. sekretarze i podsekretarze stanu stosownych ministerstw jako członkowie oraz współprzewodniczący branżowych zespołów trójstronnych oraz przedstawiciele wojewody w składzie wojewódzkich komisji dialogu społecznego.
Zasady prowadzenia dialogu społecznego przez stronę rządową określa dokument “Zasady Dialogu Społecznego”, przygotowany przez Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej.
Po szeroko zakrojonych konsultacjach Rada Ministrów przyjęła “Zasady Dialogu Społecznego” 22 października 2002 roku.

Niezależność i równowaga stron dialogu

Organizacje pracowników i pracodawców uczestniczące w dialogu powinny być w pełni niezależne. Powinny również posiadać odpowiednie struktury na poziomie ogólnopolskim, reprezentatywne i zdolne do przenoszenia zawartych ustaleń na niższy poziom organizacji. Wreszcie grupy społeczne, w których imieniu występują organizacje pracowników i pracodawców, powinny ich do tego upoważnić.
Relacje między partnerami powinna charakteryzować względna równowaga - nie może dochodzić do sytuacji, kiedy jedna ze stron dominuje nad drugą. Dlatego też uczestnicy dialogu powinni być równi wobec prawa.
Ponadto, strony powinny kierować się zasadami wzajemnego zaufania, poszanowania oraz prowadzenia dialogu w dobrej wierze. Powinny być także nastawione na zawarcie kompromisu - przy dużej rozbieżności stanowisk - przynajmniej w kwestiach podstawowych. Wreszcie, muszą być gotowe do przestrzegania zawartych porozumień.
Dialog powinien też dotyczyć spraw otwartych do dyskusji – poruszane zagadnienia nie mogą być uregulowane jednostronnie przez państwo. Zasady, według których jest prowadzony, powinny być jasno określone i zaakceptowane przez strony. Nie mogą stać w sprzeczności z obowiązującymi przepisami. Istotne jest także zbudowanie odpowiednich struktur, instytucji dialogu oraz zapewnienie na odpowiednim poziomie jego obsługi merytorycznej i logistycznej.

Formy dialogu

Dialog społeczny może przybierać różne formy. “Najsilniejszą” formą dialogu, czyli taką, której wyniki najmocniej wiążą strony, są negocjacje (rokowania), następną - słabszą - są konsultacje, a potem opiniowanie. “Najsłabszą” formą dialogu społecznego jest informowanie.

• Negocjacje - uczestniczą w nich zazwyczaj partnerzy społeczni, ale na szczeblu krajowym bierze w nich udział również trzecia – rządowa – strona. Celem negocjacji jest zwykle osiągnięcie kompromisu, który będzie gwarancją pokoju społecznego. Rokowania mogą także dotyczyć spraw merytorycznych i wzajemnych relacji między stronami. Ich wynikiem powinna być umowa wiążąca wszystkie strony negocjacji.
• Konsultacje - angażują tych samych uczestników, co negocjacje, ale nie muszą prowadzić do zawarcia porozumienia, chociaż strony zazwyczaj honorują ich wynik.
• Opiniowanie - przedstawiciele administracji państwowej występują z inicjatywą, aby poznać opinie związków zawodowych i organizacji pracodawców o polityce rządu. Stanowiska partnerów społecznych nie są bezwzględnie wiążące dla rządu. Zasady opiniowania są jednak najczęściej uregulowane przepisami prawa, które również określają,w jakich sprawach rząd jest zobowiązany do zasięgnięcia opinii.
• Informowanie - przedstawiciele administracji państwowej przekazują partnerom społecznym informacje, bądź z własnej inicjatywy, bądź na wniosek zainteresowanych stron. Przedstawienie informacji nie wiąże się z obowiązkiem wysłuchania stanowiska strony, ale często stosowaną praktyką jest możliwość zadawania dodatkowych pytań oraz przeprowadzenie krótkiej dyskusji.

^{*/informacja Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej/}

Drukuj | Powiadom znajomego | Redagował: Katarzyna Błaszczyk - Domańska 2010-08-18 08:44